Julian Barnes – The Sense of an Ending

Αγορά από το Book Depository

Το λέω ξεκάθαρα, το απόλαυσα πολύ αυτό το βιβλίο. Ο Μπαρνς, αρχιμάστορας της λογοτεχνικής γραφής, καταφέρνει και παρασύρει τον αναγνώστη από την πρώτη στιγμή με την πρόζα του, ενώ από τη λιτή σχεδόν πλοκή δεν απουσιάζει και το στοιχείο του μυστηρίου.
     Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Το The Sense of an Ending είναι μια ιστορία αναμνήσεων. Το μόνο που οι αναμνήσεις αυτές πολύ πιθανόν να μη στηρίζονται στην πραγματικότητα αφού, όπως διαβάζουμε: «Αυτά που θυμάσαι τελικά δεν μοιάζουν πάντα μ’ αυτά που έζησες». Ο Τόνι Γουέμπστερ, ο αφηγητής μας, φαίνεται όντως να πάσχει από κάποιου είδους απώλειας της μνήμης ή μάλλον καταπίεσής της. Θυμάται μόνο αυτά που θέλει να θυμηθεί, ενώ κάποια άλλα γεγονότα, ακόμη και τώρα, χρόνια πολλά μετά που συνέβηκαν, απλά τα αφήνει στο περιθώριο, ή μάλλον τα καταχώνει στα πιο σκοτεινά μπουντρούμια της ψυχής του.
     Τα γεγονότα που περιγράφει εδώ συμβαίνουν στο σήμερα, αλλά και στη δήθεν επαναστατική δεκαετία του ’60 στο Μπρίστολ, στην Αγγλία: «Τα σίξτις υπήρξαν μόνο για μερικούς ανθρώπους σε μερικά μέρη της χώρας». Στη διάρκεια εκείνων των σίξτις λοιπόν, των απόλυτα συνηθισμένων, έζησαν οι τέσσερις φίλοι αυτής της ιστορίας: ο αφηγητής Τόνι, ο Κόλιν, ο Άλεξ και ο Άντριαν. Ο τελευταίος ήταν πάντα αυτός που ξεχώριζε ανάμεσα στους φίλους: τη μορφή του περιέβαλλε μόνιμα ένα μυστήριο, είχε μια μοναδική ικανότητα να προσελκύει τους άλλους. Ο Άλεξ ήταν ο φιλόσοφος της παρέας και ο Άντριαν ο εναλλακτικός φιλόσοφος, αλλά φυσικά ήταν και οι δύο, όπως και όλοι οι άλλοι «…υποκριτές – για τι άλλο θα μπορούσε να υπάρξει η νιότη;»
     Οι σχέσεις ανάμεσα στους φίλους, όσο βρίσκονταν ακόμη στο σχολείο, ήταν πολύ στενές, αλλά όταν θα εισέρχονταν στην ανώτερη εκπαίδευση τα πράγματα θα άλλαζαν, αφού θέλοντας και μη έπρεπε ν’ ακολουθήσουν διαφορετικά μονοπάτια. Ο ένας πήγε από δω, ο άλλος από κει, ο δεσμός αδυνάτισε, αλλά δεν έσπασε. Μέχρι φυσικά που μπήκε στη ζωή τους η πανέμορφη Βερόνικα, την οποία ερωτεύτηκε με πάθος, αλλά δίχως ανταπόκριση ο αφηγητής, και τα πράγματα πήραν πια την κάτω βόλτα. Και σαν μην έφτανε αυτό, εκείνη ακριβώς τη στιγμή αποφάσισε να επιστρέψει στην πόλη κι ο Άντριαν, που τη σαγήνευσε στο πι και φι, στερώντας του έτσι κάθε ελπίδα . Τότε ήταν που γεννήθηκε μέσα στην ψυχή του Τόνι η απόγνωση, που σύντομα θα μετατρεπόταν σε μίσος και για τους δυο τους.
     Τώρα, καθώς κάθεται  και ανατρέχει και καταγράφει τα γεγονότα της ζωής του, μετά από παράκληση της κόρης του Σούζι, ο Τόνι δεν μπορεί παρά να αρχίσει να συγκρίνει τον εαυτό του με τον Άντριαν. Αλλά τι σημασία θα μπορούσε να έχει αυτό πια; Πώς θα μπορούσε να διορθώσει το παρελθόν και να διαγράψει τα παλιά λάθη; Θα μπορούσε τάχατες μέσα απ’ αυτές τις σκέψεις και τον γραπτό του απολογισμό να βρει την εξιλέωση; Μάλλον όχι, ή όχι προτού έρθει πρόσωπο με πρόσωπο με τις αλήθειες όλων αυτών που έζησε – των πραγματικών γεγονότων και όχι αυτών που κατέγραψε στη μνήμη του. «Ιστορία είναι η μνήμη των επιζώντων», διαβάζουμε κάπου. Η μνήμη του αφηγητή μας όμως αποδεικνύεται μύθος.
     Όπως ανέφερα και πιο πάνω, αυτή είναι μια καλογραμμένη ιστορία, ένα πραγματικά αξιόλογο βιβλίο, και σύμφωνα με όλες τις προβλέψεις αύριο θα τιμηθεί με το βραβείο Μπούκερ. Ωστόσο αν το συνέκρινε κανείς με το On Canaan’s Side του Sebastian Barry, που έμεινε έξω από την τελική λίστα, δεν θα μπορούσε παρά να σκεφτεί πόσο αδικήθηκε το δεύτερο, αφού όσο καλά κι αν γράφει ο Μπαρνς, ο ιρλανδός γράφει πολύ καλύτερά του. Τι θα περίμενε όμως κανείς από μια επιτροπή με επικεφαλής μια πρώην κατάσκοπο, που ήθελε ντε και καλά να ρίξει το βάρος στην «αναγνωσιμότητα» (βλέπε εμπορικότητα) των βιβλίων (εξ ου και το Snowdrops) αντί στην ποιότητά τους. Το Μπούκερ ήταν πάντα ένα βραβείο που διακρινόταν για τις ποιοτικές του λογοτεχνικές επιλογές. Φέτος αυτό άλλαξε, προκαλώντας ποικίλες αντιδράσεις – μεταξύ των οποίων και τη δημιουργία ενός νέου ανταγωνιστικού θεσμού. Για να δούμε τι άλλο θα δούμε…

A.D. Miller – Snowdrops

Αγορά από το Book Depository

Όπως διαβάζουμε… χιονόσταλες, αποκαλούν στη μοσχοβίτικη αργκό τα πτώματα που κρύβονται κάτω από τα χιόνια του χειμώνα για μήνες, μέχρι να έρθουν στο φως όταν αυτά αρχίσουν να λιώνουν.
     Με μια χιονόσταλα, αλλά και με πολλά άλλα θέματα που απασχολούν τη σύγχρονη ρωσική κοινωνία ασχολείται σ’ αυτό, το πρώτο του μυθιστόρημα, ο A.D. Miller. Το Snowdrops, που μπορεί να διαβαστεί σαν νουάρ, αλλά και σαν κοινωνικό σχόλιο, και το οποίο προτάθηκε για το φετινό βραβείο Μπούκερ (ο νικητής θ’ ανακοινωθεί στις 18 Οκτωβρίου), είναι ένα από εκείνα τα βιβλία που συνεπαίρνουν τον αναγνώστη όχι τόσο για τη δράση όσο για τους πρωταγωνιστές του. Τον συγγραφέα δεν μοιάζει τόσο να τον απασχολούν οι πράξεις των ανθρώπων, αλλά το τι τους οδηγεί σε αυτές. Φαίνεται με τον τρόπο του να διυλίζει τον τρόπο σκέψης και συμπεριφοράς τους, αλλά δεν τους επικρίνει. Αντί αυτού τους αφήνει απλά να ζουν τις μικρές χαρές και τα σχεδόν παθητικά τους δράματα και τους απογυμνώνει σχεδόν από κάθε είδους συναισθήματα. Μέσω τους λέει στον αναγνώστη ότι στο τέλος της ημέρας όλα είναι μια συναλλαγή.
     Οι βασικοί πρωταγωνιστές σ’ αυτή την ιστορία είναι τρεις και η συνάντησή τους -τουλάχιστον φαινομενικά- σ’ ένα σταθμό του Μετρό, είναι τυχαία, καθώς ο Νικ Πλατ, δικηγόρος από το Λονδίνο που τώρα ζει και εργάζεται στη Μόσχα, σώζει δύο κοπέλες από ένα τσαντάκια. Η Μάσα είναι μια πανέμορφη νέα γυναίκα, και η Κάτια, η αδελφή της, μια εξίσου όμορφη, πλην έφηβη κοπέλα.
     Ο Νικ, στην αρχή, δεν περιμένει να βγει κάτι από τη συνάντηση αυτή, αλλά η τύχη, ή μάλλον οι γυναίκες, έχουν άλλα σχέδια γι’ αυτόν. Έτσι, σιγά σιγά, αρχίζει ν’ αναπτύσσεται μεταξύ τους μια στενή φιλική σχέση, που σε ό,τι αφορά τη μια από αυτές, την Μάσα, σύντομα μετατρέπεται και σε ερωτική. Η γυναίκα αυτή, με την απαράμιλλη ομορφιά και τους σαγηνευτικούς της τρόπους, συναρπάζει τον Νικ και έτσι αυτός πολύ σύντομα νιώθει μέσα του να ξυπνά το πρωτόγνωρο σχεδόν συναίσθημα του έρωτα. Αλλά είναι στ’ αλήθεια ερωτευμένος μαζί της; Δεν είναι και τόσο σίγουρος. Εξάλλου ζει σε μια μεταιχμιακή, σκληρή εποχή, αρχές της δεκαετίας του 2000, σε μια πόλη που έχει αλλάξει πολύ από το πρόσφατο παρελθόν: οι νεόπλουτοι επιδίδονται σε εκρήξεις καταναλωτισμού, οι ολιγάρχες του πετρελαίου κάνουν παιχνίδι, η φτώχεια γίνεται όλο και πιο μεγάλη και το τέρας της πορνείας θεριεύει, τα ήθη έχουν πια ολοκληρωτικά ξεπέσει και οι ξένοι προσπαθούν να κάνουν μπίζνες, αδιαφορώντας απόλυτα για τον ανθρώπινο παράγοντα. Όπως λέει και ο Στιβ Γολς, δημοσιογράφος και φίλος του Νικ: «Στη Ρωσία υπάρχουν μόνο ιστορίες για το έγκλημα», και «Εγώ είμαι πολίτης της δημοκρατίας του κυνισμού».
     Αλλά ο Νικ δεν είναι τόσο πολύ κυνικός, όσο αδιάφορος ή μάλλον παθητικός. Ξέρει πολύ καλά ότι το καθετί εκεί που ζει έχει ένα τίμημα, περιμένει από στιγμή σε στιγμή να το πληρώσει, κι όμως δεν προσπαθεί να κάνει κάτι για να σώσει τον εαυτό του από την καταστροφή. Αντί αυτού παίζει ξανά και ξανά με τη φωτιά κι ας καεί. Εξάλλου: Πού αλλού θα μπορούσε να γνωρίσει μια γυναίκα σαν τη Μάσα; Και πού αλλού θα μπορούσε να ζήσει μια τέτοια περιπέτεια; Η δική του περιπέτεια ωστόσο δεν προκαλεί τόσο την αγωνία, όσο την περιέργεια για του τι πρόκειται να συμβεί.
     Εδώ έχουμε ένα καλογραμμένο βιβλίο, που διαβάζεται γρήγορα και ευχάριστα, και το οποίο μας ξεναγεί με άμεσο τρόπο σ’ ένα κόσμο αλλιώτικό, κρύο και σκληρό, όπου όμως εξακολουθούν να υπάρχουν κάποιες αναλαμπές καλοσύνης και ανθρωπιάς. Αποτελεί όμως κατάλληλο «υλικό» για το βραβείο Μπούκερ; Μάλλον όχι.

Η μικρή λίστα των Μπούκερ

Ανακοινώθηκε σήμερα η μικρή λίστα των βραβείων Μπούκερ, στην οποία παραδόξως δεν περιλαμβάνεται το βιβλίο του Σεμπάστιαν Μπάρι που παρουσιάζουμε από κάτω, ενώ απ' αυτήν απουσιάζει επίσης το νέο βιβλίο του Χόλινγκχερστ. Τα κατάφερε ωστόσο να μπει σ' αυτήν ο Τζούλιαν Μπαρνς με τη νουβέλα του The Sense of an Ending, αλλά και ο Στίβεν Κέλμαν με το εξαιρετικό Pigeon English. Η λίστα έχει ως εξής:

The Sense of an Ending by Julian Barnes
Jamrach's Menagerie by Carol Birch
The Sisters Brothers by Patrick deWitt
Half Blood Blues by Esi Edugyan
Pigeon English by Stephen Kelman. Διαβάστε την παρουσίαση του βιβλίου εδώ
Snowdrops by AD Miller

Sebastian Barry – On Canaan’s Side

Αγορά από το Book Depository

Θα το πω απλά: ο Σεμπάστιαν Μπάρι γράφει τόσο όμορφα, τόσο ποιητικά, που όταν τον διαβάζω σχεδόν ντρέπομαι να λέω ότι είμαι συγγραφέας. Η πρόζα του είναι τόσο βαθιά ανθρώπινη, τόσο λυρική, που σε κάνει να θέλεις να δακρύσεις, όχι από θλίψη, αλλά από χαρά, αφού έχεις την τύχη να τη διαβάζεις. Όχι πώς τα θέματα με τα οποία καταπιάνεται ο καλός ιρλανδός συγγραφέας είναι ευχάριστα, κάθε άλλο, μέσα στη θλίψη κολυμπάνε, αλλά ο τρόπος που τα αφηγείται δεν αφήνει στον αναγνώστη περιθώρια κατάπτωσης, σαν να τον πιάνει απαλά από το χέρι και να τον οδηγεί αβίαστα στα μονοπάτια της ιστορίας. Μιας ιστορίας παγκόσμιας, πανανθρώπινης, αλλά και βαθιά προσωπικής.
     Μιας ιστορία όπως αυτή που διαβάζουμε εδώ, της Λίλι Μπέρε, μιας ογδονταεννιάχρονης γυναίκας, που μόλις έχει χάσει τον εγγονό της και η οποία κάθεται και καταγράφει σε τετράδια και σημειωματάρια τη ζωή της, το βασανισμένο βίο της. Η αφηγήτρια μας μιλά με άμεσο τρόπο για την αγάπη και τον πόλεμο, για την προσφυγιά και το θάνατο, για την απώλεια και τα γηρατειά. Και δεν παραπονιέται ούτε στιγμή. Κι ας έχει κάθε λόγο για να παραπονεθεί αφού η μοίρα στάθηκε πολύ σκληρή απέναντί της.
     Οι αναμνήσεις της, παρά το προχωρημένο της ηλικίας της, είναι καθάριες, καλά χαραγμένες στην ψυχή της και σύντομα στο χαρτί. Θυμάται ένα πατέρα που την αγαπούσε πολύ, αλλά του οποίου οι επιλογές της στοίχισαν ακριβά, μα και που της έσωσαν τη ζωή. Θυμάται τον αδελφό της, σαν μια θολή εικόνα δεκαετιών, που πέθανε στον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο. Θυμάται την πρώτη της μεγάλη αγάπη, τον άντρα με τον οποίο δραπέτευσε στην Αμερική από την Ιρλανδία λίγο μετά τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο και που της θύμιζε πίνακα του Βαν Γκογκ. Όλα τα θυμάται και όλα τα καταγράφει, σαν διαθήκη ζωής, αν και μισεί τη συγγραφή, κι ας την έσωσαν τα βιβλία μερικές φορές, όπως ομολογεί.
     «Το παρελθόν είναι ένα παιδί που κλαίει», γράφει κάπου, σε μια από τις καταχωρήσεις της των δεκαεπτά αυτών ημερών, μετά το θάνατο του εγγονού της Μπίλι, αλλά η ίδια όχι, αυτή δεν χύνει δάκρυα: «Είμαι ψυχρή, επειδή δεν μπορώ να βρω την καρδιά μου», ομολογεί. Αλλά δεν είναι στ’ αλήθεια ψυχρή, πονεμένη είναι. Έζησε μια ζωή πλούσια σε συγκινήσεις, αλλά φτωχή σε αποτελέσματα. Αγωνίστηκε, δούλεψε σκληρά, έζησε μέσα στο φόβο και ό,τι κέρδισε το έχασε, όποιον αγάπησε τον έθαψε. Κι όμως, λόγος πικρός δεν βγήκε ποτέ από τα χείλη της. Η Λίλι είναι μια γυναίκα υπομονή, απ’ αυτές τις σπάνιες ψυχές που μόνο συμπόνια μπορούν να νιώσουν για τους άλλους και που ξέρουν να συγχωρούν. Ο τρόπος που δέχτηκε τα απανωτά χτυπήματα της ζωής φαντάζει σχεδόν μοιρολατρικός, αλλά ο τρόπος που έζησε κάθε άλλο παρά τέτοιος είναι. Οι αναμνήσεις της στάζουν πίκρα, αλλά όχι πικρία, οι αναμνήσεις της είναι η ζωή της, και η καταγραφή τους είναι αυτό ακριβώς το πράγμα που την κρατά ζωντανή.
     «Τα δάκρυα είναι πιο αληθινά όταν δεν χύνονται δημόσια», σκέφτεται. Γι’ αυτό και θρηνεί μόνη, από μέσα της. Και τα δάκρυα της γίνονται μαργαριτάρια, κοσμήματα ανθρωπιάς και αισιοδοξίας. Όπως λέει και ένας από τους πρωταγωνιστές, ο Τζο, ζούμε μέσα σ’ ένα κουτί φόβου. Η Λίλι λοιπόν παίρνει το φόβο αυτό και τον κάνει δύναμη, παίρνει αυτή τη δύναμη και την κάνει ιστορία – την ιστορία που κρατάμε στα χέρια μας.
     Ένα βιβλίο εξαιρετικό. Θέλετε βαθμολογία; Δέκα με τόνο και με θαυμαστικό!

Βιβλία του ίδιου συγγραφέα

A Long Long Way 
The Secret Scripture

Stephen Kelman – Pigeon English

Αγορά από το Book Depository

Αν μου ζητούσε κανείς να περιγράψω με λίγα λόγια αυτό το υποψήφιο για το βραβείο Μπούκερ βιβλίο θα έλεγα ότι είναι το φετινό «Δωμάτιο». Κι αυτό επειδή και εδώ ο αφηγητής είναι ένα παιδί, όχι ένα παιδί φυλακισμένο όπως στο τελευταίο, αλλά ένα παιδί πρόσφυγας που καταφθάνει στο Λονδίνο με τη μητέρα και την αδελφή του και μένοντας σ’ ένα οικισμό-γκέτο, προσπαθεί να προσαρμοστεί σε μια νέα ζωή.
     Ο Χάρισον Οπούκου είναι ένα παιδί προικισμένο με πολλή φαντασία και με περίσσευμα αγάπης. Ένα παιδί, όπως ήταν κάποτε τα παιδιά: σκληρό και τρυφερό, φτωχό αλλά ικανοποιημένο από τη ζωή, που κάνει μεγάλα όνειρα, αλλά και το οποίο πάνω απ’ όλα νοιάζεται για τους άλλους. Τα γεγονότα της ζωής ίσως να τον έχουν κάνει λίγο πιο ώριμο σε σχέση με τους φίλους του, αλλά δεν αφαίρεσαν τίποτα από την καλοσύνη του. Όταν γίνεται σκληρός το κάνει μόνο και μόνο επειδή θέλει να επιβιώσει, αλλά ποτέ του δεν θα προσπαθούσε να βλάψει σκόπιμα κάποιον. Και αγαπά, πολύ. Αγαπά τη μάνα του, που προσπαθεί μάταια να του επιβάλει περισσότερη πειθαρχία. Αγαπά την αδελφή του, τη Λύδια, που κάπου μοιάζει να «ξεφεύγει», αλλά πιο πολύ αγαπά την άλλη του αδελφή, τη μικρή Άγκνες που έχει παραμείνει στη Γκάνα, και περνά μια σοβαρή ασθένεια. Και του λείπει ο μπαμπάς του, που είναι επίσης εκεί πέρα μακριά και του οποίου: «Όταν η φωνή (του) χαμογελά, σημαίνει ότι τα πήγες μια χαρά».
     Ο Χάρισον ή Χάρι, ωστόσο, δεν ενδιαφέρεται μόνο για το παιχνίδι και την οικογένειά του, τον νοιάζουν και οι άλλοι, ειδικά όταν τους έχει συμβεί κάτι κακό. Κι ένα τέτοιο κακό, ή μάλλον μεγαλύτερο, έχει συμβεί σ’ ένα συνομήλικό του αγόρι, το οποίο έχει δολοφονηθεί, όπως δείχνουν όλα, ώστε να του κλέψουν το γεύμα. Ο Χάρι, παρέα με το φίλο του Ντιν, είναι αποφασισμένοι ν’ ανακαλύψουν το δολοφόνο, αφού η αστυνομία δεν φαίνεται να ενδιαφέρεται και πολύ για την υπόθεση. Έτσι, έχοντας σαν εξοπλισμό ένα ζευγάρι κιάλια και ξεσηκώνοντας διάφορα κόλπα από το CSI ξεκινούν την επιχείρησή τους – μια επιχείρηση που θα κρατήσει αρκετό καιρό. Στη διάρκειά της ο Χάρι θα μάθει πολλά νέα πράγματα για τον τόπο που τον φιλοξενεί, θα αρχίσει να φτιάχνει λέξεις και αφορισμούς («Γνωρίζω το σχήμα της λύπης μιας μάνας», «Στους μεγάλους αρέσουν τα άσχημα νέα, αφού τους δίνουν κάτι εξαιρετικό για το οποίο να προσεύχονται», «Το γέλιο είναι ο καλύτερος τρόπος για να κάνεις τους άλλους να σε θαυμάζουν», «Οι άνθρωποι χαιρετάνε ο ένας τον άλλο, επειδή αυτό τους δίνει την αίσθηση ότι ανήκουν κάπου») και θα ανακαλύψει ότι είναι με διαφορά ο καλύτερος δρομέας του σχολείου του.
     Η αφήγηση ωστόσο, όσο κι αν έχει στο επίκεντρό της τα έργα και τις ημέρες του Χάρι, λειτουργεί άμεσα και σαν μια κριτική της σύγχρονης αγγλικής κοινωνίας. Μιας κοινωνίας όπου το έγκλημα αποτελεί τρόπο ζωής πια και για τα μικρά παιδιά, όπου οι αποκλεισμοί από τις ίσες ευκαιρίες σε ορισμένες περιοχές αποτελούν τον κανόνα, και όπου οι αρχές πράγματα τα οποία οι υποκριτές δυτικοί θεωρούν απαράδεκτα να συμβαίνουν στις χώρες του τρίτου κόσμου, δεν κάνουν τίποτα για να τα εμποδίσουν από το να συμβούν στις επικράτειές τους.
     Ο Κέλμαν μοιάζει να έχει κάνει κατάληψη στο μυαλό του αφηγητή του και γι’ αυτό η φωνή του ακούγεται πέρα για πέρα πειστική. Ο Χάρι είναι ένα εντεκάχρονο παιδί και μιλά ακριβώς σαν τέτοιο. Οι εμπειρίες του ίσως να είναι ήδη πολλές, αλλά η ψυχή του παραμένει παιδική, πονηρεμένη, απροκάλυπτα περίεργη και αθώα την ίδια ώρα.
     Ένα εξαιρετικό μυθιστόρημα για την παιδική ηλικία και όχι μόνο, το οποίο συστήνω σε κάθε φίλο της καλής λογοτεχνίας.